# Herfsttijloos soorten en variëteiten

Het aanbod van herfsttijloos lijkt op het eerste gezicht onoverzichtelijk, met Latijnse soortnamen en cultivars door elkaar. Toch is het assortiment logisch te ordenen: naar soort versus hybride, naar bloemtype (enkel, gevuld of getesselleerd) en naar gebruiksdoel. Nederland speelt een mooie rol met erfgoedcultivars als 'Waterlily'. Na dit artikel weet je welke soorten en cultivars er zijn en waarin ze van elkaar verschillen.

## Hoe is het herfsttijloos-assortiment opgebouwd?

Herfsttijloos (Colchicum) telt ongeveer 104 erkende soorten, en tot zo'n 160 als je samengevoegde geslachten meerekent. In de Nederlandse tuincultuur draait het echter om een handvol soorten en hun hybriden en cultivars. Die kun je op drie manieren indelen, waardoor het brede aanbod ineens overzichtelijk wordt.

### Soorten, hybriden en cultivars

Een botanische soort is een natuurlijke variant, zoals C. autumnale of C. speciosum. Een hybride ontstaat door kruising, soms in de natuur en soms door kwekers, terwijl een cultivar een geselecteerde, benoemde vorm is met vaste kenmerken. Het onderscheid tussen [soorten, divisies en cultivars](https://bollanda.nl/basis/classificatie) helpt je het etiket in het tuincentrum te lezen.

In de praktijk lopen deze categorieën door elkaar in het schap. Een hybride zoals C. 'Waterlily' draagt een cultivarnaam tussen aanhalingstekens, terwijl C. x agrippinum met het kruisteken een hybride aanduidt. De Latijnse naam vertelt je dus direct met welk type je te maken hebt.

### Enkel, gevuld of getesselleerd

Naast de afkomst is het bloemtype een handige indeling. De onderstaande lijst bevat de 3 bloemtypes waarin herfsttijloos verkrijgbaar is.

- **Enkel**: de klassieke kelkvormige bloem met één rij bloemblaadjes, zoals bij C. autumnale en C. speciosum.
- **Gevuld**: een vollere bloem met veel extra bloemblaadjes, zoals 'Waterlily', 'Pleniflorum' en 'Alboplenum'.
- **Getesselleerd**: een geruit, schaakbordachtig patroon op de bloemblaadjes, uniek voor C. x agrippinum.

Het kleurspectrum van herfsttijloos blijft binnen roze, lila, paars en wit, eventueel met een getesselleerd patroon. Geel, rood en blauw komen in de tuincultuur niet voor. Die beperking maakt de keuze in de praktijk juist eenvoudig.

## De belangrijkste soorten

Vijf soorten en hybriden vormen de ruggengraat van het assortiment. Ze verschillen vooral in bloemgrootte, aantal bloemen per knol en geschiktheid voor verwildering of droogbloei.

### C. autumnale, de inheemse soort

C. autumnale is de enige soort die van nature in Nederland voorkomt en geldt als stinzenplant. De bloemen zijn bleek roze-lila, de plant wordt 10 tot 20 centimeter hoog en één knol kan tot zes bloemen geven. Deze soort verwildert uitstekend en is daarmee een klassieker voor grasland onder loofbomen.

In het wild is de soort zeldzaam geworden en staat hij op de Rode Lijst als kwetsbaar, met een kerngebied in Zuid-Limburg en langs de Maas. Wie de [inheemse flora](https://bollanda.nl/biologisch/inheems) een plek wil geven, kiest daarom vaak bewust voor C. autumnale. In de tuin gedraagt deze soort zich betrouwbaar en sierlijk.

### C. speciosum, de meest verkochte

C. speciosum is in Nederland de meest verkochte soort en de ouderplant van veel hybriden. De bloemen zijn diep purperroze en groot, tot wel 8 centimeter, met een opvallend witte keel. De plant haalt 15 tot 30 centimeter en oogt steviger dan de inheemse soort.

Van deze soort bestaan twee bekroonde varianten. 'Album' is zuiver wit met groene meeldraaddraden en wordt wel de monarch van de herfstbollen genoemd, terwijl 'Atrorubens' diep amethist-paars bloeit op donkerpaarse stelen. Beide dragen de RHS-onderscheiding voor tuinwaarde.

### C. byzantinum, de droogbloeier met geschiedenis

C. byzantinum is een steriele hybride die al sinds 1597 in cultuur is en zacht lila-roze bloeit. Eén knol kan tot twintig bloemen geven, wat deze soort tot de populairste droogbloeier maakt. De volledige geschiedenis en het droogbloei-gebruik komen aan bod in het portret van [Colchicum byzantinum](https://bollanda.nl/bolsoort/colchicum/assortiment/byzantinum).

Omdat de plant steriel is, vormt hij geen zaad en vermeerdert hij zich uitsluitend via dochterknollen. Toch breidt byzantinum zich uitzonderlijk snel uit en vormt hij binnen enkele jaren dichte groepen. Alle knollen wereldwijd zijn klonale afstammelingen van zestiende-eeuws materiaal uit Constantinopel.

### C. cilicicum en C. x agrippinum

C. cilicicum is de rijkst bloeiende soort, met 20 tot 25 bloemen per knol, en bloeit laat in oktober en november. De rosepaarse bloemen zijn klein en trechtervormig, en de plant blijft met 10 tot 15 centimeter vrij compact. Voor wie een laat herfstmoment zoekt, is dit een dankbare keuze.

C. x agrippinum is de enige in het assortiment met een opvallend getesselleerd patroon op de bloemblaadjes. De plant heeft bescheiden blad en vermeerdert zich snel, wat hem geschikt maakt voor verwildering. Ook deze hybride draagt de RHS-tuinwaarde-onderscheiding.

### C. luteum: waarom gele herfsttijloos niet in de tuin staat

C. luteum is de grote uitzondering binnen het geslacht: hij is geel en bloeit in het voorjaar in plaats van in de herfst. Deze soort komt uit Centraal-Azië en is in de Nederlandse tuincultuur nauwelijks aanwezig. Daarmee wordt meteen duidelijk waarom je in de tuin geen gele herfstbloeiende herfsttijloos tegenkomt.

Kom je toch een verwijzing naar een gele herfstbloem tegen, dan gaat het bijna altijd om een krokus en niet om Colchicum. Het is een nuttig detail om te onthouden, want de verwarring tussen [herfsttijloos en de herfstkrokus](https://bollanda.nl/bolsoort/colchicum/verschil-krokus) is groot. C. luteum bevestigt simpelweg dat geel buiten het normale tuinpalet valt.

## Bekende cultivars en hun kenmerken

Naast de soorten zijn er talloze benoemde cultivars, elk met een eigen kleur, bloemtype of bijzonderheid. Een aantal daarvan komt uit de Nederlandse kweektraditie en heeft internationale bekendheid gekregen.

### Nederlandse erfgoedcultivars

De bekendste Nederlandse cultivar is 'Waterlily', een gevulde herfsttijloos uit 1928 die wereldwijd de populairste werd. De achtergrond van deze [Colchicum 'Waterlily'](https://bollanda.nl/bolsoort/colchicum/assortiment/waterlily) als sierteelterfgoed verdient een eigen verhaal. Daarnaast is er 'Harlekijn', een Nederlandse sport uit 1988 met een unieke verdeling van wit en paars.

Deze cultivars laten zien hoe Nederlandse kwekers het assortiment hebben verrijkt. Ze worden nog altijd gewaardeerd om hun vorm en betrouwbaarheid in de tuin. Voor liefhebbers van tuinhistorie zijn ze om die reden extra interessant.

### Witte en donkere accenten

Wil je met kleur spelen, dan zijn er duidelijke uitersten beschikbaar. C. autumnale 'Album' en C. speciosum 'Album' bieden zuiver wit, terwijl C. speciosum 'Atrorubens' de donkerste tint paars levert. Veel van deze selecties dragen de [RHS Award of Garden Merit](https://bollanda.nl/koopadvies/keurmerk/rhs-agm), een betrouwbaar signaal voor tuinwaarde. De onderstaande tabel toont een aantal veelgevraagde cultivars met hun belangrijkste kenmerken.

| Cultivar            | Kleur                    | Bloemtype    | Hoogte (cm) |
| ------------------- | ------------------------ | ------------ | ----------- |
| 'Waterlily'         | Lila-roze tot donkerroze | Gevuld       | 15 - 20     |
| 'The Giant'         | Lavendel-roze            | Enkel, groot | 20 - 30     |
| 'Album' (speciosum) | Zuiver wit               | Enkel        | 15 - 30     |
| 'Atrorubens'        | Diep amethist-paars      | Enkel        | 15 - 20     |
| 'Lilac Wonder'      | Diep lila-roze           | Enkel        | 15          |

### Bijzonderheden: geur en patroon

Twee cultivars vallen op door een eigenschap die de rest mist. 'Dick Trotter' is uniek omdat hij een honinggeur verspreidt, terwijl vrijwel alle herfsttijloos geurloos is. Het is een zaailing van C. speciosum 'Album' en bloeit magenta op stevige stelen.

Voor wie een patroon zoekt, blijft C. x agrippinum de enige optie met een geruite tekening. 'The Giant' is dan weer het keuzeobject als je hoogte en massa wilt, met tot tien bloemen per knol. Zo dekt het assortiment vrijwel elke wens binnen het roze-paars-witte palet. Wie op basis daarvan een keuze maakt, vindt in de [koopgids voor herfsttijloos](https://bollanda.nl/bolsoort/colchicum/koopgids) de juiste bolmaat, de kwaliteitskenmerken en het beste koopmoment.

## Welke cultivar verdient een eigen verhaal?

De meeste cultivars passen prima in een overzicht als dit, maar twee springen er zo ver bovenuit dat ze een uitgebreid portret kregen. C. byzantinum verdient dat door zijn klonale geschiedenis en zijn rol als populairste droogbloeier, een verhaal dat je verder leest bij [Colchicum byzantinum](https://bollanda.nl/bolsoort/colchicum/assortiment/byzantinum) wanneer je de droogbloei concreet wilt toepassen.

De tweede is 'Waterlily', omdat deze gevulde cultivar uitgroeide tot Nederlands sierteelterfgoed en wereldwijd het beeld van herfsttijloos bepaalt. De herkomst en praktische kanten van [Colchicum 'Waterlily'](https://bollanda.nl/bolsoort/colchicum/assortiment/waterlily) komen daar uitgebreid aan bod. Welke je ook kiest, vergeet niet dat elke herfsttijloos extreem giftig is door colchicine, ongeacht soort of cultivar.