# Iris: de complete gids

De naam iris dekt meer dan één plant: lis, zwaardlelie en lisbloem verwijzen vaak naar hetzelfde gewas. Bollanda richt zich op iris als bloembol, met drie hoofdspelers: de geurende dwergiris (Iris reticulata), de Hollandse iris (Iris hollandica) en de gele dwergiris (Iris danfordiae). Rhizoom-irissen zoals de baardiris komen alleen kort aan bod. Door soorten te combineren bloeit iris bijna een half jaar lang, van februari tot diep in de zomer. Na dit artikel weet je welk type iris bij welke tuin en welk seizoen past.

## Wat is een iris als bloembol?

Een iris is een bolgewas uit de lissenfamilie dat in het voorjaar of de vroege zomer bloeit. De bol bewaart reservevoedsel zodat de plant na de winter snel kan uitlopen. Niet elke iris groeit echter uit een bol, en juist dat onderscheid zorgt voor veel verwarring.

### Iridaceae en de verwante bolgewassen

Iris hoort tot de familie Iridaceae, in het Nederlands de lissenfamilie. Binnen deze familie deelt de iris haar afkomst met bekende bolgewassen als de [krokus](https://bollanda.nl/bolsoort/crocus), de [gladiool](https://bollanda.nl/bolsoort/gladiolus), de [freesia](https://bollanda.nl/bolsoort/freesia) en de [crocosmia](https://bollanda.nl/bolsoort/crocosmia). Die verwantschap is meer dan een weetje, want deze soorten delen ziekten zoals Fusarium en inktvlekkenziekte. Je plant ze daarom beter niet kort na elkaar op dezelfde plek.

### Twee gezichten in één genus: bol en rhizoom

Het genus Iris kent twee totaal verschillende groeivormen. Een deel groeit uit een echte bol, zoals de dwergiris en de Hollandse iris, terwijl een ander deel uit een vlezige wortelstok ontstaat. Het [verschil tussen bol, knol en wortelstok](https://bollanda.nl/basis/type) bepaalt hoe je de plant koopt, plant en verzorgt. De gele lis (Iris pseudacorus) is zo'n wortelstok-soort die thuishoort aan de [vijverrand en in natte grond](https://bollanda.nl/locatie/water).

## Iris, lis, zwaardlelie of lisbloem?

De namen iris, lis, zwaardlelie en lisbloem leiden vaak tot spraakverwarring. Ze verwijzen meestal naar hetzelfde genus, maar worden in verschillende contexten gebruikt.

### Wanneer welke naam gangbaar is

In de tuin- en bollenhandel is iris de gangbare naam, vooral voor de bol-irissen. Lis is de oude Nederlandse naam voor het genus en duikt vooral op bij de wortelstok-soorten, zoals de gele lis en de Siberische lis. De naam zwaardlelie verwijst naar het zwaardvormige blad en wordt in de volksmond door elkaar met lis gebruikt, terwijl lisbloem een wat literaire en minder courante variant is.

### Andere betekenissen van het woord iris

Het woord iris betekent veel meer dan alleen de plant. Het is een veelgebruikte meisjesnaam, het is het regenboogvliesje in je oog dat de pupil omringt, en het komt terug in technische termen en merknamen. Voor de tuinier is dit vooral relevant bij het zoeken: voeg gerust "bloembollen" of "plant" toe aan je zoekopdracht om snel bij de juiste informatie uit te komen.

## De drie bol-irissen op een rij

Bollanda behandelt drie bol-irissen die elk hun eigen seizoen en formaat hebben. Samen vormen ze een groep die als [najaarsbol](https://bollanda.nl/seizoen/bolgroepen) in de herfst de grond in gaat. De onderstaande tabel toont de belangrijkste kenmerken van de drie soorten naast elkaar.

| Soort           | Hoogte     | Bloei            | Geur              | Aanbevolen bolmaat |
| --------------- | ---------- | ---------------- | ----------------- | ------------------ |
| Iris reticulata | 10 - 15 cm | Februari - maart | Ja, zoet          | 6/+ cm             |
| Iris hollandica | 45 - 65 cm | Mei - juni       | Sommige cultivars | 8/+ cm             |
| Iris danfordiae | 10 - 15 cm | Februari - maart | Licht             | 5/6 cm             |

### Iris reticulata: de geurende dwergiris

De dwergiris is een compacte vroegbloeier die in februari en maart de tuin opent. De bloemen zijn maar 10 tot 15 cm hoog, geuren zoet en verschijnen in tinten blauw, paars, lichtblauw, wit en geel. Deze soort komt oorspronkelijk uit bergachtig Oost-Turkije, de Kaukasus, Iran en Irak, waar de zomers warm en droog zijn.

### Iris hollandica: de klassieke Hollandse iris

De Hollandse iris is een hybride die begin twintigste eeuw in Nederland is gekweekt uit de Spaanse Iris xiphium en de Marokkaanse Iris tingitana. Met stelen van 45 tot 65 cm bloeit deze soort in mei en juni en is daarmee een klassieke snijbloem. Het kleurpalet is breed, van diep violetblauw tot helderwit en tweekleurige cultivars.

### Iris danfordiae: de gele dwergiris

Iris danfordiae is de enige betrouwbaar gele dwergiris en bloeit goudgeel met groenbruin gespikkelde hangers. Net als de gewone dwergiris blijft de plant met 10 tot 15 cm laag en bloeit ze vroeg in het seizoen. Wil je een volledig overzicht van alle soorten en cultivars, dan biedt het [iris assortiment](https://bollanda.nl/bolsoort/iris/assortiment) de complete uitwerking met cultivar-detail per soort.

## Iris in bloementaal, kunst en mythologie

Weinig bloemen hebben een zo rijke culturele lading als de iris. De plant draagt symboliek, mythologie en kunstgeschiedenis met zich mee.

### De godin Iris en de regenboog

De naam iris komt van de Griekse godin Iris, de gevleugelde boodschapper van de goden. Zij was de personificatie van de regenboog en verbond hemel en aarde. De bloem kreeg haar naam vanwege het brede kleurenspectrum, dat aan een regenboog doet denken.

### Fleur-de-lis als heraldisch symbool

De gestileerde iris keert terug als de fleur-de-lis, het beroemde lelie-achtige symbool dat eeuwenlang verbonden was aan de Franse Bourbon-dynastie. Ondanks de naam "lelie" is de fleur-de-lis vrijwel zeker gebaseerd op een iris, waarschijnlijk de gele lis. Het symbool staat voor zuiverheid, koningschap en bescherming.

### Van Gogh's iconische Irissen

Vincent van Gogh schilderde in 1889 zijn beroemde "Irissen", een van de meest iconische beelden van de bloem en een blijvende band tussen Nederland en de iris. Het doek toont een veld vol blauwviolette irissen in vol ornament. Wie de schoonheid van de bloem in huis wil halen, kan de [iris als snijbloem](https://bollanda.nl/bolsoort/iris/snijbloem) oogsten en op de vaas zetten.

### Symboliek per kleur

De kleur van een iris bepaalt grotendeels de symbolische betekenis. Paarse irissen staan voor wijsheid en respect, blauwe voor hoop en geloof, gele voor passie en wit voor zuiverheid. Die symboliek maakt de iris tot een veelgevraagde bloem voor bijzondere gelegenheden.

## Bijna een half jaar iris in bloei

Door verschillende iris-soorten te combineren rek je het bloeiseizoen flink op. De [bloeitijd](https://bollanda.nl/seizoen/bloeitijd) van de iris loopt van het vroege voorjaar tot diep in de zomer, mits je de juiste soorten naast elkaar zet.

### Van februari met reticulata tot juli met sibirica

De dwergiris opent het seizoen al in februari en maart, gevolgd door de Hollandse iris in mei en juni. Wil je daarna doorgaan, dan nemen rhizoom-soorten zoals de Siberische lis (Iris sibirica) het stokje over tot in juli, en de Japanse moerasiris (Iris ensata) tot in augustus. Je kunt deze soorten slim [iris combineren](https://bollanda.nl/bolsoort/iris/combinatie) door ze op bloeitijd naast elkaar te zetten.

### De quizvraag "deze plant kent geen najaar"

Een aardig weetje: de iris bloeit nooit in de herfst. Waar veel bolgewassen juist een najaarsbloei kennen, slaat de iris dat seizoen volledig over. Van de allereerste dwergiris in februari tot de laatste moerasiris in augustus blijft de bloei beperkt tot voorjaar en zomer.

### Iris als vroege nectarbron voor bijen en hommels

Iris reticulata is een van de allereerste voorjaarsbloemen en daarmee waardevol voor [bijen en hommels](https://bollanda.nl/biologisch/bij). In februari en maart, wanneer er nog weinig anders bloeit, biedt de dwergiris nectar en pollen aan ontwakende hommelkoninginnen en honingbijen. De gespecialiseerde bloemvorm is goed toegankelijk voor deze vroege bestuivers.

## Veiligheid: matig giftig voor huisdieren

Iris is matig giftig voor honden en katten door de stoffen irisin en terpenoïden, die in alle plantdelen zitten en het sterkst in de bol en wortelstok. Bij inname kunnen dieren gaan braken en diarree krijgen. Voor mensen is de plant licht giftig en bij kinderen licht tot matig, terwijl huidcontact lichte dermatitis kan veroorzaken. Bij inslikken door een kind bel je de huisarts, en bij twijfel staat het [Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum](https://bollanda.nl/probleem/giftig) klaar via 088-755 8000. De risico's en symptomen rond [iris problemen](https://bollanda.nl/bolsoort/iris/probleem) komen elders uitgebreid aan bod.

## Verder lezen over iris

Deze gids gaf je de grote lijnen, maar elk onderwerp heeft een eigen uitwerking. De onderstaande lijst bevat de 4 belangrijkste vervolgartikelen over iris als bloembol.

- **Kopen**: de [koopgids voor iris](https://bollanda.nl/bolsoort/iris/koopgids) helpt je bij de keuze tussen bol en rhizoom, de juiste bolmaat en de beste cultivar per toepassing.
- **Planten**: je kunt [iris planten](https://bollanda.nl/bolsoort/iris/planten) op de juiste diepte, afstand en standplaats per soort.
- **Verzorgen**: bij [iris verzorgen](https://bollanda.nl/bolsoort/iris/verzorging) loop je elke groeifase door, van snoeien tot kaliumrijke bemesting.
- **Vermeerderen**: het overzicht over [iris vermeerderen](https://bollanda.nl/bolsoort/iris/vermeerderen) zet offsets scheiden, zaaien en jaarlijks bijplanten naast elkaar.